CmK - Kunstgebouw

Een doorlopende leerlijn cultuureducatie in Sliedrecht

Interview met Combinatiefunctionaris Sport en Cultuur Marloes Vriens
Overhandiging van cultuurmenu 2025-2026 aan wethouder cultuur Cees Paas.

Als Combinatiefunctionaris Sport en Cultuur bij de gemeente Sliedrecht staat Marloes Vriens midden in de belevingswereld van kinderen en jongeren. Toen de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK) in de gemeente werd geïntroduceerd, lag er een nieuwe uitdaging voor haar op tafel.

De gemeente Sliedrecht had in 2023 de wens om cultuur een sterkere plek te geven in het basisonderwijs. Maar bij de invulling hiervan lag nog een flinke uitdaging. Op verzoek van de wethouder begon Marloes Vriens onderzoekend aan deze opdracht. “Kunst en cultuur is voor kinderen en jongeren in Sliedrecht belangrijk, maar niet altijd vanzelfsprekend”, vertelt ze. “Door de doelgroep wordt kunst vooral gezien als moeilijk en hoogdrempelig. Ik wilde eerst onderzoeken hoe omliggende gemeentes hiermee omgaan in het basisonderwijs. Wat werkte daar wel, en wat ontbrak er nog in Sliedrecht. Met dat uitgangspunt ging ik aan de slag.”

Cultuur stimuleert ontwikkeling

De landelijke trend dat cultuur op scholen weinig prioriteit krijgt, is ook in Sliedrecht merkbaar. Leerkrachten hebben een hoge werkdruk, methodes vragen veel tijd en de impact van cultuur is lastig meetbaar. “In mijn werk bij Stichting Open Jeugdwerk zie ik dagelijks jongeren die zoeken naar hun identiteit, of die vastlopen en moeite hebben met mentale druk”, zegt Marloes. “Ik denk dat cultuureducatie positief bijdraagt aan hun sociale ontwikkeling, identiteitsvorming en mentale gezondheid. Dat blijkt ook uit allerlei onderzoeken. Kunst geeft jongeren en kinderen handvatten om zich te uiten. Het laat ze ontdekken wie ze kunnen zijn, zonder dat er een cijfer of beoordeling aan kleeft.”

Doorlopende leerlijn

Om cultuur voor alle basisschoolkinderen toegankelijk te maken, ontwierp Marloes een doorlopende leerlijn voor groep 1 tot en met 8. Zo krijgt elke leeftijdsgroep een eigen cultuurdiscipline. In groep 1 en 2 ligt de nadruk op muziek en dans: van instrumenten bespelen en ritmes leren, tot het versterken van motoriek en fantasie. Bij groep 3 en 4 ligt de focus op beeldende kunst door te schilderen, knutselen, bouwen en kunst te ontdekken. Technologie en erfgoed komen in groep 5 en 6 aan bod, waardoor kinderen de wereld om zich heen beter leren begrijpen. Tot slot staat theater centraal in groep 7 en 8 waarin verbeelding, presentatie en emotie worden gecombineerd. Marloes: “Naarmate de kinderen ouder worden, komen ze vanzelf met verschillende disciplines in aanraking. Met elk jaar een andere manier van verdieping.”

Menu vol mogelijkheden

Om scholen een handvat te geven in het aanbod, ontwikkelde Marloes de website cultuurmenusliedrecht.nl. Daar kunnen scholen zelf een ‘bestelling’ plaatsen om kunst en cultuur in de lessen te integreren. Elk onderdeel sluit aan op de bestaande [MM2.1]leerlijn, maar houdt ook rekening met verschillen tussen scholen. Marloes: “Kunst moet niet alleen ‘leuk’ zijn, maar ook bijdragen aan mentale gezondheid, zelfvertrouwen en veerkracht. Sommige scholen geven de voorkeur aan beeldende kunst boven theater, andere hebben specifieke wensen door geloofsovertuiging of tradities. Het menu is zorgvuldig samengesteld, met ruimte voor nuance en verschil in doelen en wensen. Dat maakt het aanbod passend bij de identiteit van elke school.”

Alle scholen doen mee

Aan het begin van de pilot had Marloes de ambitie om in ieder geval de helft van de scholen mee te krijgen. Het succes overtrof haar verwachting: alle basisscholen in Sliedrecht doen inmiddels mee.” “Dat zijn er nu 11 in totaal, met ongeveer 70% van alle groepen. Ik ging persoonlijk bij iedere school langs. Ik sprak met docenten, proefde de sfeer en keek naar wat er al aan cultuur werd gedaan. Dat wierp zijn vruchten af. Scholen werden enthousiast, waardoor we een goede relatie opbouwden die is gebaseerd op eenduidige ambities.”

Beleving die blijft hangen

De impact op de leerlingen werd snel zichtbaar. Een hoogtepunt in het aanbod was de voorstelling Oorlogswinter voor groep 7 en 8, gebaseerd op het boek van Jan Terlouw. Marloes: “Het stuk werd gespeeld door jonge acteurs van Jeugdtheater Hofplein. Dat maakte het laagdrempelig. Doordat de leerlingen het boek in de klas hadden gelezen, sloot de voorstelling ook naadloos aan op hun belevingswereld.” De voorstelling werd daarnaast gekoppeld aan de lokale geschiedenis. “De kinderen maakten een historische wandeling door Sliedrecht en in de kerk mochten ze op het orgel spelen. Alles bij elkaar zorgde dit voor een onvergetelijke ervaring.”

Borging voor de toekomst

Nu het cultuurprogramma in de steigers staat, ligt de focus bij Marloes nu op de borging. “De leerlijn loopt door tot 2028”, aldus Marloes. “Scholen raken steeds meer vertrouwd met de lokale cultuurpartners waar ze mee werken en zien het enthousiasme bij hun leerlingen groeien. Dit is mijn boodschap voor andere projectleiders: zorg dat je met de scholen het gesprek aangaat, zodat je weet wat er speelt bij de kinderen en wat de wensen zijn vanuit het onderwijs. Zo bouw je samen een programma dat zowel de school als de leerlingen letterlijk in beweging zet.”

Tekst: Cathelijne Beijn
Datum: 19 december 2025

Interviewreeks Na de basis

Een stevige basis voor cultuureducatie is belangrijk, maar wat komt daarna? In de interviewreeks Na de basis gaan we in gesprek met professionals uit het veld over hun ervaringen, keuzes en ambities. Hoe werken zij aan kwaliteit, kansengelijkheid en duurzame verankering van cultuureducatie in hun regio? En wat nemen zij mee richting de toekomst?

Improviseren met LEF! Hoe theateronderwijs leerlingen én leerkrachten in beweging zet

Met de creatieve leertool LEF! ontdekken leerkrachten hoe je theater inzet binnen de klas. Zo maken leerlingen kennis met improvisatie en spelvormen, en ontwerpen leerkrachten eenvoudig een eigen dramales. Het doel? Laten zien dat je met weinig voorbereiding – en zonder theaterervaring – betekenisvolle lessen kunt geven die leerdoelen raken.

Theater als krachtig leermiddel

LEF! is een speelse en creatieve leertool voor leerkrachten in het basisonderwijs. Met het leermiddel ontwikkelen kinderen belangrijke vaardigheden als persoonsontwikkeling, kritisch en creatief denken, communicatie en samenwerken. Bij de leertool hoort een doos met spelkaarten. Elke spelkaart is op elk moment inzetbaar en maakt meteen inzichtelijk aan welke vaardigheden en leerdoelen je werkt.

Andrea Noske, projectleider Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK) en initiatiefnemer van de training, gelooft sterk in de kracht van drama in het onderwijs. “In de theaterlessen leren de kinderen samenwerken, presenteren en risico’s nemen. Ze leren zichzelf op een andere manier kennen, overwinnen angsten en ervaren dat fouten maken erbij hoort. Daarnaast bevordert het associatief denken: je traint je hersenen op verschillende vlakken.”

Handvatten voor elke leerkracht

Om zelf de kracht van improvisatietheater te ervaren, gingen leerkrachten tijdens een training actief aan de slag met de oefeningen. Één van hen is Daniëlle Zevenbergen, onderwijsassistent bij de instroomgroep van basisschool De Maasoever. “Ik doe zelf aan theater, dus improvisatie is voor mij niet nieuw. Ik vond het mooi om te zien dat alle collega’s enthousiast meededen. Ook als het betekende dat ze uit hun comfortzone moesten komen. Fantasie, lef, samenspel en taal komen namelijk allemaal aan bod.”

De training laat goed zien waar de leertool voor bedoeld is én hoe veelzijdig theater kan zijn. Andrea: “Je kunt de kaarten inzetten voor een complete dramales, of als korte energizer. De oefeningen zijn ook makkelijk te koppelen aan andere vakken, zoals geschiedenis en taal. De kinderen leren zich beter uitdrukken en hun woordenschat groeit. Ook voor een vak als burgerschap zijn de kaarten goed inzetbaar, omdat het gaat om samenwerken en naar elkaar luisteren.” Ook voor leerkrachten is de leertool waardevol, aldus Andrea. “Door de improvisatieopdrachten ga je anders naar je leerlingen kijken. Zeker op scholen waar een taal- of rekenachterstand is, zie je dat kinderen erdoor opbloeien. Ze kunnen andere talenten laten zien, waardoor hun zelfvertrouwen groeit.”

Laagdrempelig en direct toepasbaar

Daniëlle is erg enthousiast over de praktische inzetbaarheid van de LEF-box. Voor haar is het een ideaal hulpmiddel. “Je kunt elk moment van de dag een oefening inzetten. De kaarten bieden houvast, maar je kunt er ook je eigen draai aan geven. Zo kun je een oefening kiezen die past bij een thema, of kinderen laten oefenen met spraak. Zelfs rekenen kun je op een speelse manier verwerken.”

Persoonlijke groei

Met behulp van leuke, creatieve oefeningen durven de kinderen zich te uiten, zowel verbaal als non-verbaal. Daniëlle: “Door zich op een andere manier te uiten, voelen sommige kinderen zich veiliger in de groep en komen ze uit hun schulp. Dat heeft grote impact op de groepsdynamiek.” Tijdens de training ontdekte ze ook iets over zichzelf. “Ik wil de groep soms wat te veel sturen. Maar improvisatie vraagt juist om loslaten en samenwerking. ‘Stralend falen’ komt meerdere keren terug. Oftewel: je leert dat het niet erg is om fouten te maken.”

Tijdens de studiedag van alle RVKO-scholen in Nissewaard op 27 oktober op De Maasoever worden gelijktijdig 8 LEF-workshops van 45 minuten gegeven. Andrea: “Tijdens de workshop zien leerkrachten een trainer aan het werk en ervaren ze zelf hoe simpel en leuk het is. Theater is niet eng, het is een kans.”

Tekst: Cathelijne Beijn
Datum: 16 juli 2025

Meer over LEF!

LEF! Is ontwikkeld door Tessa Vugts. Zij zag in improvisatie een krachtig instrument voor de ontwikkeling van kinderen en herkende de grote meerwaarde ervan voor het onderwijs.
De leertool sluit aan bij kerndoelen 54, 55 en 56 van het ministerie van Onderwijs en verwerkt de tussendoelen uit de SLO-inhoudslijn Drama.
Lees verder

Meer over Cultuureducatie met Kwaliteit

Om scholen en culturele organisaties te ondersteunen bij het geven van goed cultuuronderwijs is het het landelijke programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK) opgezet door het ministerie van OCW. Het doel van het programma is goed cultuuronderwijs op elke school voor ieder kind.
Lees verder

Terugblik: CmK-bijeenkomst

‘De kracht van graphic novels in leesbevordering’

Op 30 januari doken we in de wereld van graphic novels tijdens de CmK-bijeenkomst in het Huis van het Boek. Hoe kunnen beeld en tekst samen jongeren verleiden tot lezen? En wat maakt graphic novels zo’n krachtig middel binnen cultuureducatie? Lees er meer over in deze terugblik.

Een inspirerende start

De middag begon met een boeiende rondleiding door het museum, gevolgd door een lunch waar ideeën volop werden uitgewisseld. Daarna trapte Rik Spanjers (Universiteit van Amsterdam) af met een lezing over hoe graphic novels niet alleen literatuur en kunst samenbrengen, maar ook een effectief middel zijn om verhalen tot leven te brengen. De veelzijdigheid van het medium – van historische strips tot autobiografische meesterwerken – maakte veel indruk.

Graphic novels: meer dan alleen strips

In de workshop ontdekten we hoe de kracht van graphic novels schuilt in alles tussen en rondom de panelen: van de leegte in de ‘gutter’ die de lezer zelf invult, tot de rol van kleur, perspectief en paginacompositie in het sturen van spanning en emotie. Lettering en beeldtaal werken samen om verhalen niet alleen te vertellen, maar ook tastbaar te maken. Met een hoofd vol nieuwe inzichten en frisse ideeën kijken we terug op een geslaagde middag, waarin duidelijk werd dat graphic novels meer zijn dan strips – ze openen de deur naar verhalen die raken en jongeren op een nieuwe manier laten lezen.

Vakintegratie

Loes Reichenfeld (De Bibliotheek aan de Vliet) gaf een toelichting op de lesbrieven die samen met stichting Trias binnen CmK worden ontwikkeld. Vakintegratie staat hierbij centraal en verbindt verschillende leergebieden om cultuureducatie te versterken.

Over Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK)

In het landelijke programma Cultuureducatie met Kwaliteit werken penvoerders (zoals Kunstgebouw), overheden, scholen en het culturele veld samen aan goede cultuureducatie voor ieder kind door cultuureducatie in het onderwijs te verbeteren. Lees verder over CmK

Plan Cultuureducatie met Kwaliteit 2025-2028 goedgekeurd!

Fotograaf: Melissa Bravenboer

Met trots en enthousiasme delen we dat het plan Cultuureducatie met Kwaliteit in Zuid-Holland 2025-2028 is goedgekeurd door het Fonds voor Cultuurparticipatie! Maar liefst 32 Zuid-Hollandse gemeenten doen de komende 4 jaar een investering van ruim 5 miljoen, een bedrag dat met de toekenning van het FCP wordt verdubbeld. Dankzij deze goedkeuring kunnen we de komende jaren verder werken aan sterk, toegankelijk en duurzaam cultuuronderwijs in Zuid-Holland.

Cultuuronderwijs voor alle kinderen

Kunstgebouw werkt, als provinciale penvoerder, samen met 21 regio’s – bestaande uit 32 Zuid-Hollandse gemeenten – om cultuuronderwijs beschikbaar te maken voor álle kinderen. Iedere regio heeft eigen ambities, waarmee we met maatwerkoplossingen en gezamenlijke inzet verschil maken. Nieuwe gemeenten, zoals Barendrecht en Hardinxveld-Giessendam, sluiten zich aan terwijl we in bestaande regio’s verder bouwen op succesvolle samenwerkingen.
In totaal nemen in Zuid-Holland 49 van de 50 gemeenten deel aan CmK4.

Uit de toekenningsbrief van het Fonds voor Cultuurparticipatie:
“Mooi hoe er wordt ingezet om bij de provincie, regio’s en gemeenten cultuureducatie hoog op de lokale agenda’s te zetten, en daarbij te zorgen voor visieontwikkeling en draagvlak. In de aanvraag is er veel aandacht voor kennisdeling, deskundigheidsbevordering en draagvlak en het plan geeft vertrouwen in het borgen en verankeren van cultuureducatie in Zuid-Holland.”

Het doel van het landelijke programma Cultuureducatie met Kwaliteit is helder: goed cultuuronderwijs op elke school voor ieder kind. Dat betekent onderwijs dat niet alleen creativiteit stimuleert, maar ook persoonlijke groei, sociaal bewustzijn en talentontwikkeling.

Cultuureducatie en beleid verbinden

In de nieuwe CmK-periode wil Kunstgebouw cultuureducatie verbinden met gemeentelijk cultuurbeleid. We geven gemeenten handvatten om cultuureducatie te kunnen verankeren. Daarnaast bieden we lokale initiatieven ondersteuning bij het genereren van middelen en het creëren van draagvlak voor cultuur. Hiermee wordt de lokale culturele infrastructuur waarbinnen CmK verankerd moet worden, versterkt.

Voor het eerst draagt de Provincie Zuid-Holland financieel bij aan de organisatie, waarmee nóg meer middelen direct naar scholen en culturele projecten gaan.

De komende maanden maken we samen met lokale en regionale partners een vliegende start met CmK4. Gezamenlijk zorgen we ervoor dat cultuureducatie niet alleen vandaag, maar ook na 2028 een onmisbaar onderdeel blijft van het onderwijs in Zuid-Holland.

Dank aan alle partners die hebben bijgedragen aan het succes van dit plan. We staan te popelen om verder te bouwen aan een provincie waar kunst en cultuur voor iedereen toegankelijk is!

Leo Adriaanse, directeur-bestuurder:

We zijn zeer gemotiveerd om een nieuwe CmK-periode in te gaan. Komende jaren staat de curriculumvernieuwing binnen het leergebied Kunst en Cultuur gepland. Met de middelen die ons nu beschikbaar worden gesteld, kunnen we het onderwijs en de cultuursector in Zuid-Holland hier optimaal op voorbereiden.

Volg ons op onze website en sociale media en blijf op de hoogte van de voortgang en inspirerende verhalen uit de regio’s.

kaart zuid-holland met daarin aangeduid de aan cmk 4 deelnemende gemeenten
Overzicht van alle CmK-penvoerders in Zuid-Holland