Kunstgebouw heeft vanuit de regeling Versterking Landelijke Infrastructuur Amateurkunsten (VLIAK) van het Fonds voor Cultuurparticipatie een aanvraag ingediend voor het project Van lokale kracht naar gedeeld vermogen. De aanvraag is goedgekeurd! Daarmee kunnen we de komende jaren verder werken aan een sterke, samenhangende en toekomstbestendige infrastructuur voor cultuurbeoefening in Zuid-Holland.
Verschillen tussen gemeenten
In Zuid-Holland zijn de verschillen tussen gemeenten groot. Sommige gemeenten hebben een stevig netwerk en structurele ondersteuning voor cultuurbeoefening in de vrije tijd. In andere gemeenten is die ondersteuning minder vanzelfsprekend. Tegelijk verandert de praktijk: steeds meer mensen beoefenen cultuur buiten traditionele verenigingen om, bijvoorbeeld in informele groepen, jongereninitiatieven of in de wijk.
Versterken wat er al is
Met dit project wil Kunstgebouw bestaande kennis, netwerken en werkwijzen versterken en opschalen. We werken onder meer aan een provinciebreed netwerk van cultuurverbinders, meer kennisdeling en intervisie, en de doorontwikkeling en verspreiding van relevante tools en methodieken.
Een belangrijk doel is dat elke gemeente in Zuid-Holland uiteindelijk kan beschikken over lokale ondersteuning voor cultuurbeoefening. Kunstgebouw ondersteunt daarbij vooral de partijen die lokaal actief zijn, zoals gemeenten, cultuurverbinders en culturele organisaties. Zo bereiken we indirect een groot en divers veld van cultuurbeoefenaars.
Leren van andere provincies
Ook landelijk wordt kennis gedeeld. Kunstgebouw werkt binnen deze aanvraag samen met de andere provinciale steuninstellingen in de Raad van Twaalf. De samenwerking richt zich op gedeelde thema’s zoals aanbod, cultuurcoaches, informele beoefening, jongerencultuur, ondersteuningsinfrastructuur en sociaal domein.
Zo bouwen we, samen met partners in Zuid-Holland en daarbuiten, aan een sterker cultureel ecosysteem waarin meer inwoners de kans krijgen om cultuur te beoefenen op een manier die past bij hun omgeving, behoeften en mogelijkheden.
Op 18 juni bracht de bijeenkomst Meemaken & betekenis geven educatoren, erfgoedprofessionals, cultuurmakers en CmK-projectleiders uit heel Zuid-Holland samen in Theater het Kruispunt in Barendrecht. Hierbij stonden de nieuwe kerndoelen voor kunst en cultuur centraal. Kunstgebouw organiseerde de middag samen met Erfgoedhuis Zuid-Holland.
De vernieuwde kerndoelen geven actieve culturele ervaringen, betekenis geven en interdisciplinair leren een duidelijke plek in het onderwijs. Dat biedt kansen voor culturele organisaties om hun aanbod nog beter aan te laten sluiten op scholen.
Nieuwe kerndoelen in de praktijk
Daphne Tranquille-Le Grand, lid van het SLO-team dat de nieuwe kerndoelen kunst en cultuur ontwikkelde, opende de middag. Ze vertelde meer over de achtergrond van de curriculum-vernieuwing en liet zien hoe de nieuwe doelen zorgen voor meer samenhang tussen maken, meemaken en betekenis geven. Ook benadrukte ze hoe belangrijk de samenwerking tussen scholen en culturele partners is. Die samenwerking helpt om kunst- en cultuureducatie duurzaam te verankeren in het onderwijs.
Tijdens workshops en deelsessies vertaalden deelnemers de nieuwe kerndoelen naar hun eigen praktijk.
In de workshop Filosofische gesprekken begeleiden liet Lotte de Leeuw van Het Nationale Theater zien hoe leerlingen culturele ervaringen kunnen onderzoeken en bespreken. Centraal stond de vraag hoe je een goed denkgesprek voert met kinderen en hoe je hen helpt om ervaringen te onderzoeken, te duiden en er betekenis aan te geven. Deelnemers oefenden met het stellen van open en prikkelende vragen en maakten kennis met werkvormen die ruimte geven aan verwondering, onderzoek en verschillende perspectieven. Zo kregen zij concrete inspiratie om filosofische gesprekken in te zetten binnen hun eigen educatieve praktijk.
Museumprofessionals verdiepten zich in de I ASK-methode, een dialooggerichte aanpak die werd toegelicht door Judith Whitlau van het Joods Cultureel Kwartier. De methode helpt rondleiders om bezoekers actief betekenis te laten geven aan kunst en erfgoed en biedt handvatten voor het omgaan met emoties, weerstand en verschillende perspectieven. De methode werkt langs vier pijlers: intentie, attitude, systeemblik en kennis. De intentie, effectief leren, verrijkt worden en genuanceerder denken, vormen daarbij het hart van de aanpak. Tijdens de sessie deelden deelnemers openhartig situaties uit hun eigen museumpraktijk, variërend van lastige opmerkingen tot vooroordelen. Het werd duidelijk hoe herkenbaar deze uitdagingen zijn en hoe helpend een gestructureerde methode kan zijn om hiermee om te gaan. De I ASK benadering nodigt uit tot nieuwsgierigheid en wederkerigheid in plaats van corrigeren of overtuigen. Voor wie zich verder wil verdiepen, bestaat er een 3,5-daagse training waarin je bekwaam wordt in de methode. De sessie liet zien hoe waardevol het is om bewust stil te staan bij de rol van de rondleider in complexe gesprekken.
Een andere sessie ging over de rol van erfgoed binnen de nieuwe kerndoelen. Deelnemers verkenden hoe erfgoed verbinding maakt met verschillende leergebieden, zoals burgerschap, taal, rekenen, mens & maatschappij en natuur & techniek.
De conclusie was duidelijk: erfgoedinstellingen bieden al veel activiteiten die aansluiten bij de nieuwe doelen. Tijdens een interactieve Mentimeter-sessie – door Marjolein Kik en Iris Brandts van het Erfgoedhuis Zuid-Holland – onderzochten deelnemers waar erfgoed het beste aansluit binnen het nieuwe curriculum. Daarbij bleek dat erfgoed niet alleen een logische plek heeft binnen mens & maatschappij, maar ook verbindingen legt met burgerschap, taal, rekenen en natuur & techniek. De sessie maakte zichtbaar dat veel organisaties al goed op weg zijn en gaf deelnemers praktische handvatten om bestaande programma’s explicieter te koppelen aan de nieuwe kerndoelen en hierover het gesprek aan te gaan met scholen.
Cultuureducatie duurzaam verankeren
Tijdens de werksessie voor de CmK-projectleiders nam Inger van Til de deelnemers mee in de rol van schoolbesturen binnen cultuureducatie. Centraal stond de vraag hoe draagvlak voor cultuureducatie kan worden vergroot en duurzaam kan worden verankerd. Aan de hand van praktijkvoorbeelden uit Friesland werd zichtbaar welke invloed schoolbesturen hebben op visie, financiën, personeelsbeleid en onderwijskwaliteit, en hoe zij een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling en borging van cultuurbeleid.
Een belangrijk inzicht was dat succesvolle samenwerking begint bij het aansluiten op de taal, missie en beleidsdoelen van schoolbesturen. Cultuureducatie krijgt meer betekenis wanneer zichtbaar wordt hoe deze bijdraagt aan de ambities van scholen. Omdat veel besturen nog niet volledig bekend zijn met de nieuwe kerndoelen kunst en cultuur, is heldere communicatie essentieel. Ook werden praktische strategieën gedeeld, zoals aansluiten bij bestaande overlegstructuren, leren van voorbeelden uit andere regio’s en het bieden van concrete instrumenten voor ICC’ers. In kleinere groepen wisselden de projectleiders ervaringen uit en concludeerden zij dat er nog veel kansen liggen om schoolbesturen actiever te betrekken bij cultuureducatie.
Inspiratie en nieuwe verbindingen
De middag eindigde met het kerndoelenspel. Op een speelse manier verkenden deelnemers de nieuwe kerndoelen verder en vertaalden zij die naar hun eigen praktijk.
De bijeenkomst liet zien dat veel culturele organisaties al bijdragen aan de doelen van het vernieuwde curriculum. Tegelijk bood de dag nieuwe inzichten, inspiratie en praktische ideeën om de samenwerking met het onderwijs verder te versterken.
Tijdens de gezamenlijke afsluiting was er volop ruimte om ervaringen uit te wisselen en nieuwe contacten te leggen. Daarmee was Meemaken & betekenis geven niet alleen een inhoudelijke bijeenkomst, maar ook een waardevol moment van ontmoeting en samenwerking.
Het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP) breidt het project Regiomakelaars uit naar alle provincies. Regiomakelaars vormen de schakel tussen het FCP en het culturele veld: zij versterken regionale netwerken, signaleren kansen en helpen makers en initiatiefnemers de weg te vinden naar passende ondersteuning en financiering.
In Zuid-Holland wordt de Regiomakelaar ondergebracht bij Kunstgebouw. Met deze nieuwe functie breiden we onze ondersteuning op het gebied van financiering en fondsenwerving verder uit. Makers, culturele organisaties en initiatiefnemers kunnen straks terecht voor advies over financieringsmogelijkheden, het aanscherpen van plannen en het leggen van verbindingen met relevante partners.
De Regiomakelaar organiseert onder meer een laagdrempelig spreekuur, ontwikkelt het kennisdossier Geld door en werkt aan een voucherregeling waarmee initiatiefnemers ondersteuning kunnen krijgen bij het voorbereiden van kansrijke aanvragen. Ook brengt de Regiomakelaar het regionale financieringslandschap verder in kaart en versterkt Kunstgebouw de samenwerking met lokale en regionale fondsen.
De landelijke uitbreiding bouwt voort op eerdere pilots in Gelderland, Utrecht, Zeeland en Zuid-Holland. Onderzoek laat zien dat de inzet van Regiomakelaars bijdraagt aan sterkere regionale netwerken, een toegankelijker FCP en betere ondersteuning van makers en culturele initiatieven.
Fonds in de Regio is een tienjarig programma van het FCP dat werkt aan gelijke kansen voor cultuurdeelname in heel Nederland. Samen met de andere provinciale steuninstellingen maakt Kunstgebouw deel uit van de Raad van Twaalf.
Kunst en cultuur bepalen voor een groot deel hoe een buurt, dorp of stad voelt en functioneert. Toch krijgen culturele voorzieningen bij gebiedsontwikkeling niet altijd vanzelfsprekend een plek. Terwijl juist theaters, culturele broedplaatsen, erfgoedlocaties en podia bijdragen aan levendigheid, ontmoeting en de aantrekkelijkheid van een gemeente.
Met de routekaart Cultuur in gebiedsontwikkeling biedt Kunstgebouw gemeenten en cultuurmakers een praktisch hulpmiddel om cultuur een vaste plek te geven binnen gebiedsontwikkelingen.
De publicatie sluit aan op de eerder verschenen routekaart Cultuurbeleid en laat zien hoe cultuurbeleid en gebiedsontwikkeling elkaar kunnen versterken. Waar de routekaart Cultuurbeleid gemeenten ondersteunt bij het formuleren van visie en beleid, richt deze routekaart zich op de vertaalslag naar de fysieke leefomgeving en concrete gebiedsopgaven.
De routekaart:
geeft inzicht in de stappen van gebiedsontwikkelingen
laat zien welke rol je kunt spelen en hoe je concreet aan de slag kunt
biedt handvatten om een plek aan de (teken)tafel te bemachtigen
Zo helpt de routekaart om cultuur letterlijk en figuurlijk op de kaart te zetten en te bouwen aan levendige, creatieve en gezonde buurten, wijken en steden.
Hoe ontwikkel je als gemeente cultuurbeleid dat niet alleen richting geeft, maar ook daadwerkelijk werkt in de praktijk? Met de Routekaart voor Cultuurbeleid biedt Kunstgebouw een praktisch hulpmiddel om gemeenten hierbij te ondersteunen.
Gemeenten staan voor uiteenlopende maatschappelijke opgaven, zoals het versterken van sociale samenhang, het bevorderen van kansengelijkheid en het vergroten van leefbaarheid. Cultuur speelt hierin een belangrijke rol. Met goed cultuurbeleid kunnen gemeenten de kracht van cultuur gericht en duurzaam inzetten. Het beleid geeft richting aan onderwerpen als talentontwikkeling, de aanwezigheid van culturele voorzieningen en de diversiteit van het aanbod.
Van visie naar uitvoering
De Routekaart voor Cultuurbeleid helpt gemeenten om stap voor stap beleid te ontwikkelen of te actualiseren. De publicatie biedt houvast in elke fase van het proces: van visievorming tot uitvoering.
De routekaart:
brengt structuur in het beleidsproces
helpt bij het maken van scherpe en onderbouwde keuzes
ondersteunt samenwerking met partners en inwoners
Daarmee wordt cultuurbeleid geen statisch document, maar een levend instrument dat meebeweegt met maatschappelijke ontwikkelingen.
Van links naar rechts: Maarten van Helden (Molenlanden), Jan Dirk van der Borg (Papendrecht), Margreet de Deugd (Alblasserdam), Fatih Polatli (Gorinchem), Cees Paas (Sliedrecht), Reinier Gerritsen (Kunstgebouw), Christa Hendriksen (Hardinxveld-Giessendam).
De gemeenten Alblasserdam, Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam, Papendrecht, Molenlanden en Sliedrecht slaan de handen ineen om kunst, cultuur en erfgoed in de Alblasserwaard te versterken. Op 17 maart ondertekenden de wethouders samen met Kunstgebouw een intentieverklaring voor intensievere regionale samenwerking.
Met deze stap spreken de gemeenten de ambitie uit om te bouwen aan een toekomstbestendige culturele infrastructuur. Door kennis te delen, verbindingen te leggen en kansen gezamenlijk te benutten, willen de partners bijdragen aan een rijk en toegankelijk cultureel aanbod voor alle inwoners van de regio.
Samen cultuur sterker maken
In de afgelopen periode zijn verschillende vormen van samenwerking verkend. Kunstgebouw begeleidde dit proces als provinciale ondersteuningsinstelling voor cultuur in Zuid-Holland.
Uit de verkenning blijkt dat veel vraagstukken rondom kunst, cultuur en erfgoed baat hebben bij een regionale aanpak. Door samen te werken kunnen gemeenten en partners meer bereiken dan ieder afzonderlijk.
De samenwerking richt zich onder andere op:
bestuurlijke en ambtelijke afstemming
publieksbereik en toegankelijkheid
regionale culturele profilering
versterking van netwerken en partnerschappen
toekomstbestendigheid van de culturele sector
Positieve energie en gezamenlijke ambitie
Reinier Gerritsen, directeur-bestuurder van Kunstgebouw:
Bij de betrokken gemeenten heb ik ontzettend veel positieve energie en ambitie gevoeld, en een sterke wil om samen op te trekken. Het is mooi dat we het nu gaan verzilveren. Ik ben ervan overtuigd dat deze samenwerking gaat bijdragen aan de aantrekkelijkheid van de regio en aan een beter cultureel bereik van inwoners in de Alblasserwaard.
De intentieverklaring markeert een belangrijke mijlpaal. Het document laat zien wat er al is bereikt en vormt tegelijkertijd een basis voor de nieuwe colleges na de gemeenteraadsverkiezingen.
Vervolgstappen
Na de verkiezingen wordt een uitvoeringsagenda opgesteld met mogelijke gezamenlijke acties. Ook wordt verder verkend waar regionale samenwerking de meeste meerwaarde biedt. Deze agenda vormt de opmaat naar een uiteindelijke samenwerkingsovereenkomst.
De Kunstgebouw Academie is vernieuwd en uitgebreid. Met een breder aanbod van cursussen, workshops en kennisartikelen ontwikkelt de academie zich tot hét kennisplatform voor professionals die werken aan cultuuronderwijs en cultuurbeoefening in Zuid-Holland.
Waar de academie voorheen vooral gericht was op cultuuronderwijs, richt het aanbod zich nu op een bredere groep professionals. Ook gemeenten, culturele organisaties, verenigingen en zelfstandige professionals kunnen er terecht voor deskundigheidsbevordering en actuele vakkennis.
Naast cursussen en workshops biedt de vernieuwde Academie ook toegang tot publicaties en artikelen. Daarmee ontstaat een centrale plek waar professionals kennis en inspiratie kunnen vinden die direct toepasbaar is in de praktijk.
Een deel van het aanbod wordt ontwikkeld in samenwerking met externe partners uit het culturele veld. Daardoor sluit het programma goed aan bij actuele vraagstukken en ontwikkelingen in de sector.
Met de gemeenteraadsverkiezingen in het vooruitzicht is het belangrijk om kunst, cultuur en erfgoed onderwerp van gesprek te maken. Gemeenten zijn namelijk een spil in het realiseren van een levendige, lokale cultuursector. Inzicht in de bewoners van jouw gemeente helpt om cultuur voor iedereen toegankelijk te maken.
De 3 overheidslagen (rijk, provincie, gemeente) werken allemaal aan toegang tot cultuur voor iedereen, elk vanuit een eigen rol. Het Rijk zorgt voor het behoud van cultureel erfgoed en een sterke landelijke culturele infrastructuur. De provincies versterken de culturele infrastructuur binnen de provincie. Gemeenten zorgen voor een actief cultureel leven dichtbij de inwoners.
Juist omdat gemeenten zo dichtbij hun inwoners staan, spelen zij een sleutelrol in het toegankelijk maken van cultuur. Maar hoe geef je daar als gemeente concreet invulling aan?
Begin bij de vraag: wie wonen er in jouw gemeente?
De eerste stap is inzicht krijgen in wie er in jouw gemeente wonen. Data helpen om te laten zien waar toegang tot cultuur onder druk staat en waar extra aandacht nodig is. In dit artikel zoomen we in op een aantal gegevens uit Cultureel Zuid-Holland in kaart. Deze data kun je direct gebruiken om je lobby richting de gemeenteraadsverkiezingen te versterken met feiten.
De SES-score
Om te kunnen zien wie er in jouw gemeente wonen, is het belangrijk in te zoomen op de wijken en buurten. De samenstelling van inwoners kan per wijk – en ook per buurt – sterk verschillen. Een handige indicator hiervoor is de SES-score. Deze score geeft een eerste beeld van de sociaaleconomische positie van inwoners in een gebied. Het CBS berekent de SES-score per huishouden op basis van:
welvaart
opleidingsniveau
recent arbeidsverleden
Voor gemeenten, wijken en buurten wordt het gemiddelde van deze huishoudscores genomen. Zo kun je gebieden onderling vergelijken en zie je in één oogopslag hoe ze zich tot elkaar verhouden.
De gemiddelde SES-score in Nederland is 0.
Een score boven 0 betekent dat inwoners gemiddeld welvarender zijn, hoger opgeleid en/of vaker aan het werk.
Een score onder 0 wijst op het tegenovergestelde.
Tip!
Wat is nu een hoge of een lage SES-score? Het CBS hanteert de volgende indeling:
De SES-score wordt in onderzoek ook regelmatig gebruikt als verklarende variabele voor verschillen tussen wijken op het gebied van onder andere leefbaarheid, brede welvaart, participatie, welzijn en gedrag. Gebruik de SES-score dus om na te denken over hoe je cultuur toegankelijk maakt voor iedereen, óók voor mensen uit een wijk of buurt met een lage SES-score.
De SES-score op gemeenteniveau kan heel erg verschillen van de SES-score op wijk- en buurtniveau. Zo zie je bijvoorbeeld dat in Leidschendam-Voorburg de SES-score in 2023 (voorlopige cijfers, CBS) gemiddeld 0.107 is. Zoom je in op de verschillende buurten in Leidschendam-Voorburg, dan zie je dat bijvoorbeeld dat de buurt De Heuvel Noord een SES-score van -0,533 heeft en de nabijgelegen buurt De Zijde 0,460.
Leeftijd: ook bepalend voor cultureel aanbod
Naast sociaaleconomische verschillen speelt leeftijd een belangrijke rol bij het ontwikkelen van passend cultureel aanbod. In Zuid-Holland is 19% van de mensen 65 jaar of ouder en 45% van de mensen is 45 jaar of ouder. De komende jaren groeit het aantal ouderen, terwijl mensen bovendien steeds ouder worden.
Veel gemeenten en culturele organisaties willen ‘iets met jongeren’. Tegelijkertijd kan het interessant zijn om juist naar oudere doelgroepen te kijken, of om verjonging van het aanbod te benaderen als programmeren voor ‘de ouderen van de toekomst’.
Hoe nu verder?
Je hebt nu beter zicht op wie er in jouw gemeente wonen. De volgende vraag is: past de culturele infrastructuur in jouw gemeente bij deze inwoners, zowel qua omvang als inhoud? Pak het artikel Hoe data je lobby versterken erbij om erachter te komen hoe je een antwoord op deze vraag formuleert voor jouw gemeente.
En bekijk hoe de gemeente Dordrecht doelgroepgericht werken heeft aangepakt voor de ontwikkeling van de Cultuurnota Dordrecht 2030.
Het vervolg
Werk je bij een culturele organisatie?
Met deze data kun je bouwen aan een concreet verhaal over de rol van jouw organisatie in het bereiken van verschillende groepen inwoners in jouw gemeente. Wil je je verhaal nóg sterker maken? Meld je aan voor de workshop Werken aan bereik: van data naar doelgroep en ontdek met je eigen publieksdata welke doelgroepen je al bereikt – en welke nog niet.
Gebruik je verhaal in gesprekken met politieke partijen, of ter voorbereiding op lokale debatten in jouw gemeente. Wil je weten hoe je zelf een (cultuur)debat organiseert? Bekijk dan de Toolkit cultuurdebat.
Ben je actief bij een politieke partij?
Spreek met culturele organisaties over de kansen die er in jouw gemeente zijn om cultuur voor iedereen toegankelijk te maken, ongeacht achtergrond of leeftijd. Denk na over welke doelgroepen, buurten en/of wijken juist meer aandacht zouden moeten krijgen. Maak die kansen onderdeel van de campagne en/of coalitieplannen en zorg zo voor een actief cultureel leven voor íedereen in jouw gemeente.
Handvatten voor het inrichten en versterken van amateurkunstorganisaties
Illustratie: Sophia Twigt
Goed nieuws voor iedereen die cultuurbeoefening in de vrije tijd mogelijk maakt. Kunstgebouw lanceert de praktijkgids Cultuurbeoefening: een online omgeving vol praktische informatie, checklists en tips voor verenigingen, stichtingen, clubs en zelfstandige aanbieders in Zuid-Holland.
De amateurkunstsector is volop in beweging. Besturen zoeken nieuwe vrijwilligers, organisaties willen een veilige en prettige plek bieden voor deelnemers, en het vinden van een geschikte locatie wordt steeds lastiger. Tegelijkertijd groeit de behoefte om beter zichtbaar te zijn, nieuwe doelgroepen te bereiken en activiteiten toegankelijk te maken voor iedereen. Terwijl de vragen toenemen, is er vaak weinig tijd of capaciteit om alle informatie bij elkaar te zoeken. De praktijkgids Cultuurbeoefening helpt daarbij: laagdrempelig, overzichtelijk en direct toepasbaar.
De gids bestaat uit verschillende hoofdstukken die je helpen om cultuurbeoefening binnen de organisatie goed in te richten:
Bestuur & toezicht – heldere afspraken over rollen en verantwoordelijkheden
Personeels- & vrijwilligersbeleid – structuur en aandacht voor vrijwilligers, medewerkers en makers
Lobbyen voor een locatie – praktische tips om effectief het gesprek aan te gaan
Toegankelijkheid – cultuur voor iedereen, met concrete stappen
Digitalisering – slimmer en efficiënter werken
Van data naar doelgroep – inzicht in publiek en bereik
Marketing & communicatie – praktische tools, sjablonen en tips
Monitoring, evaluatie & impactmeting – laten zien wat activiteiten opleveren
Ondersteuning – overzicht van lokale, regionale en landelijke ondersteuning
Kennisdossier Veiligheid – handvatten om veiligheid binnen jouw organisatie goed te regelen
Voor cultuuraanbieders én ondersteuners
De praktijkgids is bedoeld voor iedereen die cultuurbeoefening in de vrije tijd mogelijk maakt, maar ook voor ondersteuners zoals cultuurcoaches, cultuurmakelaars en gemeenten. Zij kunnen de praktijkgids inzetten tijdens bijeenkomsten, workshops en adviesgesprekken.
De praktijkgids is ontwikkeld binnen de pilot Bouwen – Blauwdruk – Borging, in het kader van het Nationaal Akkoord Amateurkunst. Deze pilot wordt mogelijk gemaakt door het Fonds voor Cultuurparticipatie.
Interview met Combinatiefunctionaris Sport en Cultuur Marloes Vriens
Overhandiging van cultuurmenu 2025-2026 aan wethouder cultuur Cees Paas.
Als Combinatiefunctionaris Sport en Cultuur bij de gemeente Sliedrecht staat Marloes Vriens midden in de belevingswereld van kinderen en jongeren. Toen de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK) in de gemeente werd geïntroduceerd, lag er een nieuwe uitdaging voor haar op tafel.
De gemeente Sliedrecht had in 2023 de wens om cultuur een sterkere plek te geven in het basisonderwijs. Maar bij de invulling hiervan lag nog een flinke uitdaging. Op verzoek van de wethouder begon Marloes Vriens onderzoekend aan deze opdracht. “Kunst en cultuur is voor kinderen en jongeren in Sliedrecht belangrijk, maar niet altijd vanzelfsprekend”, vertelt ze. “Door de doelgroep wordt kunst vooral gezien als moeilijk en hoogdrempelig. Ik wilde eerst onderzoeken hoe omliggende gemeentes hiermee omgaan in het basisonderwijs. Wat werkte daar wel, en wat ontbrak er nog in Sliedrecht. Met dat uitgangspunt ging ik aan de slag.”
Cultuur stimuleert ontwikkeling
De landelijke trend dat cultuur op scholen weinig prioriteit krijgt, is ook in Sliedrecht merkbaar. Leerkrachten hebben een hoge werkdruk, methodes vragen veel tijd en de impact van cultuur is lastig meetbaar. “In mijn werk bij Stichting Open Jeugdwerk zie ik dagelijks jongeren die zoeken naar hun identiteit, of die vastlopen en moeite hebben met mentale druk”, zegt Marloes. “Ik denk dat cultuureducatie positief bijdraagt aan hun sociale ontwikkeling, identiteitsvorming en mentale gezondheid. Dat blijkt ook uit allerlei onderzoeken. Kunst geeft jongeren en kinderen handvatten om zich te uiten. Het laat ze ontdekken wie ze kunnen zijn, zonder dat er een cijfer of beoordeling aan kleeft.”
Doorlopende leerlijn
Om cultuur voor alle basisschoolkinderen toegankelijk te maken, ontwierp Marloes een doorlopende leerlijn voor groep 1 tot en met 8. Zo krijgt elke leeftijdsgroep een eigen cultuurdiscipline. In groep 1 en 2 ligt de nadruk op muziek en dans: van instrumenten bespelen en ritmes leren, tot het versterken van motoriek en fantasie. Bij groep 3 en 4 ligt de focus op beeldende kunst door te schilderen, knutselen, bouwen en kunst te ontdekken. Technologie en erfgoed komen in groep 5 en 6 aan bod, waardoor kinderen de wereld om zich heen beter leren begrijpen. Tot slot staat theater centraal in groep 7 en 8 waarin verbeelding, presentatie en emotie worden gecombineerd. Marloes: “Naarmate de kinderen ouder worden, komen ze vanzelf met verschillende disciplines in aanraking. Met elk jaar een andere manier van verdieping.”
Menu vol mogelijkheden
Om scholen een handvat te geven in het aanbod, ontwikkelde Marloes de website cultuurmenusliedrecht.nl. Daar kunnen scholen zelf een ‘bestelling’ plaatsen om kunst en cultuur in de lessen te integreren. Elk onderdeel sluit aan op de bestaande [MM2.1]leerlijn, maar houdt ook rekening met verschillen tussen scholen. Marloes: “Kunst moet niet alleen ‘leuk’ zijn, maar ook bijdragen aan mentale gezondheid, zelfvertrouwen en veerkracht. Sommige scholen geven de voorkeur aan beeldende kunst boven theater, andere hebben specifieke wensen door geloofsovertuiging of tradities. Het menu is zorgvuldig samengesteld, met ruimte voor nuance en verschil in doelen en wensen. Dat maakt het aanbod passend bij de identiteit van elke school.”
Alle scholen doen mee
Aan het begin van de pilot had Marloes de ambitie om in ieder geval de helft van de scholen mee te krijgen. Het succes overtrof haar verwachting: alle basisscholen in Sliedrecht doen inmiddels mee.” “Dat zijn er nu 11 in totaal, met ongeveer 70% van alle groepen. Ik ging persoonlijk bij iedere school langs. Ik sprak met docenten, proefde de sfeer en keek naar wat er al aan cultuur werd gedaan. Dat wierp zijn vruchten af. Scholen werden enthousiast, waardoor we een goede relatie opbouwden die is gebaseerd op eenduidige ambities.”
Beleving die blijft hangen
De impact op de leerlingen werd snel zichtbaar. Een hoogtepunt in het aanbod was de voorstelling Oorlogswinter voor groep 7 en 8, gebaseerd op het boek van Jan Terlouw. Marloes: “Het stuk werd gespeeld door jonge acteurs van Jeugdtheater Hofplein. Dat maakte het laagdrempelig. Doordat de leerlingen het boek in de klas hadden gelezen, sloot de voorstelling ook naadloos aan op hun belevingswereld.” De voorstelling werd daarnaast gekoppeld aan de lokale geschiedenis. “De kinderen maakten een historische wandeling door Sliedrecht en in de kerk mochten ze op het orgel spelen. Alles bij elkaar zorgde dit voor een onvergetelijke ervaring.”
Borging voor de toekomst
Nu het cultuurprogramma in de steigers staat, ligt de focus bij Marloes nu op de borging. “De leerlijn loopt door tot 2028”, aldus Marloes. “Scholen raken steeds meer vertrouwd met de lokale cultuurpartners waar ze mee werken en zien het enthousiasme bij hun leerlingen groeien. Dit is mijn boodschap voor andere projectleiders: zorg dat je met de scholen het gesprek aangaat, zodat je weet wat er speelt bij de kinderen en wat de wensen zijn vanuit het onderwijs. Zo bouw je samen een programma dat zowel de school als de leerlingen letterlijk in beweging zet.”
Tekst: Cathelijne Beijn Datum: 19 december 2025
Interviewreeks Na de basis
Een stevige basis voor cultuureducatie is belangrijk, maar wat komt daarna? In de interviewreeks Na de basis gaan we in gesprek met professionals uit het veld over hun ervaringen, keuzes en ambities. Hoe werken zij aan kwaliteit, kansengelijkheid en duurzame verankering van cultuureducatie in hun regio? En wat nemen zij mee richting de toekomst?
Op 18 maart 2026 vinden de gemeenteraadsverkiezingen plaats. In aanloop naar de verkiezingen is het belangrijk om cultuur op de agenda te zetten, zo kan het een volwaardige plek in lokaal beleid krijgen. Data kunnen je daarbij helpen en bieden de onderbouwing die je nodig hebt om je verhaal goed over te brengen. In dit artikel gaan we dieper in op een aantal gegevens – te vinden in Cultureel Zuid-Holland in kaart – die je meteen kan inzetten om je lobby te versterken.
Stap 1. Maak de bevolkingsgroei van jouw gemeente zichtbaar
De komende jaren worden er in Zuid-Holland meer dan 100.000 extra woningen gebouwd. Deze verstedelijkingsopgave brengt ook nieuwe uitdagingen met zich mee voor de culturele infrastructuur van gemeenten. Bij 90% van de Zuid-Hollandse gemeenten is de voorspelling dat het aantal inwoners zal groeien. Dit is een grote opgave, niet alleen in het creëren van voldoende woningen, maar ook voor de maatschappelijke voorzieningen in een gemeente. Benadruk daarom in jouw lobby het belang van een sterke culturele infrastructuur voor (nieuwe) inwoners van de gemeente en het (minimaal) op peil houden van de culturele voorzieningen.
Breng binnen jouw gemeente onder de aandacht wat de verwachte groei (of krimp) is in het aantal inwoners tot en met 2025. Gebruik hiervoor de indicator Bevolkingsgroei. De prognose die ons dashboard toont, is gebaseerd op gegevens van het CBS. Het CBS maakt de prognoses op basis van analyses van demografische ontwikkelingen zoals geboorte, sterfte en migratie. De prognoses beschrijven de meest waarschijnlijke ontwikkeling van de Nederlandse bevolking, zowel in omvang als in samenstelling. Het gaat hierbij om personen die daadwerkelijk in de gemeentelijke bevolkingsregisters zijn opgenomen.¹
5 gemeenten met bevolkingskrimp
In Zuid-Holland zijn er slechts 5 gemeenten waarin een krimp van het aantal inwoners is voorspeld. Ben jij werkzaam in 1 van die gemeenten? Zet dan in op het behoud van de culturele voorzieningen die er zijn, om verschraling van het aanbod te voorkomen. Uit onderzoek blijkt namelijk dat cultuur bijdraagt aan de aantrekkingskracht en vitaliteit van de economie van een gemeente.²
Stap 2. Breng in kaart wie er in jouw gemeente woont
Naast het inzichtelijk maken van de bevolkingsgroei in jouw gemeente, is het ook belangrijk te weten wie er nu woont, en wie er in de toekomst komt wonen. Deze informatie helpt je bij het inzichtelijk maken van de wensen en behoeften van de (potentiële) inwoners en ondersteunt je bij het vertellen van je verhaal.
In Cultureel Zuid-Holland in kaart vind je verschillende methoden om inwoners onder te verdelen in categorieën. Deze modellen bieden handvatten bij het in kaart brengen van de behoeften van je (toekomstige) inwoners en het bepalen van richting bij het op peil houden en versterken van de culturele infrastructuur.
Culturele Doelgroepenmodel (ontwikkeld door Rotterdam Festivals): deelt alle inwoners van jouw gemeente op in 3 groepen: Intensief, Medium en Licht cultuurgebruik. Dit is gebaseerd op onder andere levensfase, sociaal-economische kenmerken, culturele voorkeuren en gedrag. Hiermee krijg je als gemeente ook zicht op behoeften van inwoners die nu nog niet of in mindere mate deelnemen aan cultuur.
Whizemodel: deelt alle inwoners van jouw gemeente in 11 segmenten en 59 subsegmenten. De doelgroepbeschrijvingen zijn daarmee veel breder en gedetailleerder dan het Culturele Doelgroepenmodel. Dit model geeft bovendien inzicht in bijvoorbeeld de bereidwilligheid om vrijwilligerswerk te doen of voorkeuren voor woningtypes. Ook woningcorporaties maken regelmatig gebruik van dit model.
Stap 3. Krijg zicht op de culturele infrastructuur in jouw gemeente
In Zuid-Holland heeft een rijke culturele infrastructuur. Zoom je in, dan zie je dat een groot deel van deze infrastructuur zich bevindt in de grote steden als Rotterdam en Den Haag. In Cultureel Zuid-Holland in kaart maken we per gemeente inzichtelijk hoe de culturele infrastructuur eruitziet (bijvoorbeeld het aantal bibliotheken, musea en podiumkunsten).
Je kunt deze data gebruiken om te controleren of het voorzieningenniveau in jouw gemeente passend is bij de omvang van de bevolking. Een veelgebruikte methode hiervoor is het Ringenmodel. Dit is een instrument om na te denken over welke voorzieningen gewenst zijn in een gemeente op basis van het aantal inwoners. Ook kan je het voorzieningenniveau afzetten tegen het voorzieningenniveau van andere (vergelijkbare) gemeenten in de provincie.
Tip! Wil je jouw gemeente benchmarken met een andere gemeente? Kies dan een gemeente die vergelijkbaar is met jouw gemeente, bijvoorbeeld qua inwoneraantal en/of de aanwezige Culturele Doelgroepen.
Stap 4. Breng de lokale verschillen in bereikbaarheid van voorzieningen in kaart
Naast de aanwezigheid van culturele voorzieningen is het ook belangrijk om te kijken naar de bereikbaarheid ervan voor de inwoners van verschillende wijken en buurten. Met de indicator Bereikbaarheid voorzieningen krijg je inzicht in de reisafstand die inwoners in hun wijk of buurt moeten afleggen naar de dichtstbijzijnde bibliotheken, bioscopen, musea en podiumkunsten.
Met deze data kan je zien in welke wijken en buurten de bereikbaarheid boven- of ondergemiddeld is, en waar voorzieningen het meest nodig zijn. Als je deze informatie combineert met de kennis over de behoeften van de inwoners, kun je ook richting geven aan de gewenste invulling van die voorziening en wat het meest nodig of kansrijk is.
Reisafstand
Om de reisafstand naar culturele voorzieningen inzichtelijk te maken, gebruiken we data van het CBS. Alleen data over bibliotheken, bioscopen, musea en podiumkunsten zijn daar beschikbaar. Het betreft de reisafstand over de weg met de auto. Het CBS neemt ook voorzieningen over de gemeentegrenzen heen mee in de berekening.
Stap 5. Het vervolg
Je werkt bij een culturele organisatie. Met de beschreven data kun je bouwen aan een concreet verhaal over de rol van cultuur en jouw organisatie binnen jouw gemeente. Gebruik je verhaal in gesprekken met politieke partijen, of in de voorbereiding op lokale debatten in jouw gemeente. Wil je weten hoe je zelf een (cultuur)debat organiseert? Check de Toolkit cultuurdebat.
Je bent lid van een politieke partij: Spreek met culturele organisaties over de maatschappelijke opgaven in jouw gemeente. Hoe kan cultuur bijdragen aan de behoeften van huidige en toekomstige inwoners? Wat is er nodig om het niveau van culturele voorzieningen op peil te houden, als jouw gemeente groeit of krimpt. Maak dit verhaal onderdeel van je verkiezingsprogramma en/of coalitieplannen.
Bronnen 1: CBS prognose 2: Atlas Research, Het belang van Kunst en cultuur voor Amersfoort, 2019, p. 47.
Nieuwe erfgoeddata in 'Cultureel Zuid-Holland in kaart'
Hoe ziet het erfgoedlandschap eruit in jouw gemeente? In samenwerking met Erfgoedhuis Zuid-Holland krijgen we daar steeds beter zicht op. We hebben nu de bestaande molens en provinciale erfgoedlijnen toegevoegd aan het dashboard Cultureel Zuid-Holland in kaart. Daarmee maken we de diversiteit aan erfgoed in de Zuid-Hollandse gemeenten nóg beter zichtbaar.
Met de toevoeging van de nieuwe data krijgen beleidsmedewerkers een completer beeld van het erfgoedlandschap in de gemeente: data die normaal op verschillende plekken te vinden zijn, komen op 1 centrale plek samen in Cultureel Zuid-Holland in kaart.
7 provinciale erfgoedlijnen
Met de toevoeging van de erfgoedlijnen – van Atlantikwall tot Maritieme Industrie – zien we duidelijk hoe de verdeling van de lijnen over de gemeenten is en dat een 9-tal gemeenten in het midden van de provincie niet aan een erfgoedlijn liggen.
De gemeenten in lichtgeel hebben geen provinciale erfgoedlijnen.
Per gemeente hebben we in beeld welke provinciale erfgoedlijnen door het gebied lopen én hoeveel het er zijn. Zo kunnen gemeentelijke beleidsmedewerkers eenvoudig zien of er 1 of meerdere erfgoedlijnen binnen hun gemeente liggen en aan de bijbehorende erfgoedtafels deelnemen.
Bestaande molens
Zuid-Holland is met 229 molens dé molenprovincie van Nederland. Daarom hebben we samen met Erfgoedhuis Zuid-Holland en in samenwerking met Molendatabase en De Hollandsche Molen de bestaande molens toegevoegd aan het online dashboard. Met deze uitbreiding wordt zichtbaar hoe deze molens verdeeld zijn over de provincie. In welke gemeenten staan relatief veel molens? En waar juist weinig?
Hoe gebruik je de data?
Gemeenten kunnen de data onder andere gebruiken om:
eenvoudig te benchmarken met andere Zuid-Hollandse gemeenten
lokaal lobby te voeren voor erfgoed in de gemeente
regionale samenwerking te versterken
Door de bestaande molens aan het dashboard toe te voegen, krijgt een beleidsmedewerker direct zicht op het aantal molens in de gemeente. Moet er bijvoorbeeld nieuw molenbeleid komen in een gemeente? Een beleidsmedewerker kan ook zien in welke gemeente een vergelijkbaar aantal molens is en contact leggen met erfgoedcollega’s om ervaringen en ideeën uit te wisselen.
