“In Hoogstraten wilde men het 800-jarig bestaan vieren met veel feestgedruis en met zoveel mogelijk organisaties, bedrijven en mensen. Omdat er in Hoogstraten twee gevangenissen zijn, wilde men die er ook bij betrekken,” vertelt Christa Truyen. “Er zijn veel vooroordelen ten opzichte van gedetineerden. Ze komen ook vaak op een negatieve manier in de publiciteit. Door het geven van workshops wilden we jongeren van buiten de gevangenis kennis laten maken met het leven in de gevangenis en met de jongeren zelf.”
Slagwerk en fotografie
“We vroegen eerst aan jongeren buiten de muren of ze interesse hadden om iets te doen met jongeren in de gevangenis. Daar kwam geen reactie op,” vervolgt Truyen. “Vervolgens hebben we concreet de workshops slagwerk en fotografie aangeboden omdat we dachten dat deze workshops zowel jongeren binnen als buiten de muren zouden aanspreken. Flor Verschueren (slagwerk) en Sofie Nagels (fotografie) zouden de workshops geven. En hier kwam meer respons op”.
“Het was niet zo vanzelfsprekend om medewerking van de gevangenissen te krijgen,” zegt Flor Verschueren, een muzikant met meer dan 35 jaar ervaring in het bijzonder onderwijs en het theater. “Er heerst een zekere lethargie in de gevangenis, zo van ‘laat ons met rust’. De structuur van de gevangenis impliceert ook dat er begeleiding bij moet zijn. Want wij als initiatiefnemers gaan de structuur van de gevangenis toch een beetje opblazen. Het is niet zo vanzelfsprekend, het heeft gevolgen. Je hebt de goodwill van directie en cipiers nodig. Daarom hebben we ze vanaf het begin betrokken bij het project. In het begin was er altijd een ja, maar.. maar op een gegeven moment begon het vertrouwen toch te komen en dan kan er heel veel. Organisatorisch was het wel een huzarenstuk. Het was de eerste keer dat in België een dergelijk project werd georganiseerd, dat er twee gevangenissen samenwerkten en dat gedetineerden naar een andere gevangenis gingen om daar een workshop te volgen.”
Eigen weg
Verschueren: ”Sofie en ik zijn los van elkaar begonnen met het geven van de workshops. Dit gebeurde zes weken lang op zaterdagmiddag. Het plan was dat ze tijdens de presentatie samen zouden komen. Wel hebben we van tevoren laten zien hoe de voorstelling zou kunnen worden.”
Sofie Nagels, behalve fotografe ook graficus en docente aan de kunstacademie in Hoogstraten, begon met een snelcursus waarin de belangrijkste principes van fotografie en de werking van de camera werden uitgelegd. De jongeren van buiten hadden hun eigen toestel, de gedetineerden werkten met simpele geleende digitale camera’s. Naast het praktische gedeelte heeft ze zich vooral gefocust op de creatieve aanpak.
“Ik wilde iets te doen à la Stomp, dus percussie maken met zelfgemaakte instrumenten van allerlei restmaterialen,” gaat Verschueren verder. “Hiervoor hebben, voordat de percussieworkshops begonnen, jonge gedetineerden onder leiding van kunstenaar Stef van Eyck in vier dagen een metalen constructie gebouwd. Hier werden zelf gemaakte percussie-instrumenten aan gehangen. De strafinrichting van Wortel is de meest strenge, de gevangenen mogen er niet uit. Die van Hoogstraten wel. Daarom werden alle workshops in Wortel gegeven en ook de voorstelling. De gedetineerden uit Hoogstraten kwamen elke week naar Wortel om daar te repeteren, de jongeren van buiten kregen een pasje om binnen te komen.”
Repetities
Toen de metalen constructie af was, begonnen de slagwerkrepetities. Verschueren werd daarbij geassisteerd door twee andere slagwerkers. “We hebben eerst gekeken wat ze konden en de lat zo laag mogelijk gelegd want in 6 dagdelen kun je weinig aanleren. We werkten met tempo, lange en korte noten. We moesten de jongeren wel blijven motiveren, anders bleven ze in bed liggen. Ik motiveerde ze door interessante lessen te geven. Hoe je dat doet? Je moet een ingang zien te vinden, vanaf dat moment kun je wat doen en ga je elke keer een stapje verder. Maar als er bezoek is of als ze in de gevangenis kunnen werken komen ze niet. Deelname aan het project was immers op vrijwillige basis. De zaterdagochtend bleek uiteindelijk de beste tijd.”
Thema ritme
Door de workshops kregen de gedetineerden de kans om het dagelijks ritme in de gevangenis te doorbreken en deel te nemen aan het feestjaar in Hoogstraten. Feitelijk hadden beide workshops hetzelfde thema, namelijk ritme. “Bij slagwerk is het thema uiteraard ritme,” zegt Verschueren. “Maar ritme zit in veel dingen, bijvoorbeeld het ritme van de dag, van de seizoenen. Het ritme van gedetineerden is serieus verstoord en ze moeten eigenlijk leren weer binnen een structuur te functioneren.”
“Ik ben gaan zoeken naar dingen die met ritme te maken hebben,’ zegt Sofie hierover. “Zoals bijvoorbeeld het ritme van werk, van het leven, het ritme in structuren, in architectuur, in gebouwen, dat is heel concreet. Dat heb ik gedaan aan de hand van fotografen die heel sterk inhoudelijk en conceptueel bezig zijn en op die manier ritme in beelden brengen. Een voorbeeld is Stephan Van Fleteren en Lieven Nollet, een Belgische fotograaf die specifiek het interieur van Nederlandse gevangenissen heeft gefotografeerd. De gedetineerden kregen de kans om onder begeleiding van een cipier binnen de gevangenis te fotograferen. Ze fotografeerden daar hun eigen levensritme. Dat ging van douchecabines tot de werkateliers, sportvelden, de cel zelf, de kapel, de wasplaats, keuken en de kamers voor ongestoord bezoek”.
Deelnemers
De deelnemers waren van verschillende nationaliteiten, de leeftijd lag tussen de 18 en 30 jaar. “Binnen de muren is er een algemene oproep gedaan” zegt Christa Tuyen, “waarna Flor en Sofie een uitgebreid gesprek hadden met de belangstellenden hebben gehad om in te schatten of ze serieus mee wilden doen. Verder werd in Hoogstraten gezocht naar jongeren die al vertrouwd waren met drums. Aan de fotografieworkshop deden drie jongeren mee van de kunstacademie en iemand die bij Sofie de cursus fotografie volgt.”
De workshops slagwerk werden gevolgd door vier gedetineerden en vier jongeren van buiten, allen jongens. Bij de workshops fotografie waren er acht gedetineerden, allen jongens, en acht jongeren van buiten waaronder zes jonge meisjes. “Bij die eerste sessie stonden die gedetineerden tegenover die jonge meisjes. ’ vertelt Sofie. “In het begin was dat wel wennen maar langzamerhand is er een hele goede band ontstaan tussen die groepen. Het klikte, de sfeer was goed. Naarmate de workshop vorderde leerden ze elkaar beter kennen, vonden ze elkaar veel sympathieker. De deelnemers waren van begin af aan geïnteresseerd in fotografie. Onder de gedetineerden waren er twee deelnemers die ook al graag tekenden, hun manier van fotograferen was dan ook creatiever dan dat van de anderen.”
Presentatie in Wortel
De presentatie vond plaats in en bij de gevangenis van Wortel. Publiek en gevangenen bleven gescheiden. Verschueren: “De gevangenen mogen er niet uit en degenen van buiten mogen er niet in. De strafinrichting in Wortel is een heel oud gebouw met in het midden een ijzeren poort, daarvoor was een grote draad gespannen om de gevangenen binnen te houden en achter de poort was nog een draad en daarachter een groot plein waar het publiek stond. Zo kun je van binnen naar buiten kijken en omgekeerd. Een van de vereisten was ook dat de gevangenen onherkenbaar moesten zijn, dus hebben we ze een beetje vermomd.”
“De presentatie was schitterend,” voegt Christa Truyen er aan toe. “Er was veel volk, het was georganiseerd tijdens de jaarlijkse rommelmarkt in Wortel, daar komen wel tienduizend mensen op af. Gedurende de hele dag waren vier presentaties van 20 minuten. Het weer was prachtig. Het was ongelooflijk dat je met zes sessies zo’n resultaat bereikt met mensen zonder ervaring. Er waren echt kippenvelmomenten tijdens de voorstelling.”
Op de deelnemers hadden de workshops een positieve uitwerking. “Een van de gedetineerden zei: ik heb geleerd meer rust te vinden, om me te concentreren,” vertelt Christa Truyen. Verschueren: “Dat ze die workshops volgen is voor de gedetineerden zelf heel motiverend. Je moet je goed realiseren dat die mannen 22 van de 24 uur in met zijn vieren of vijfen een cel zitten. Je kunt je niet voorstellen hoe dat is. We kregen de meest onverwachte reacties achteraf. Iemand schreef in een mail dat hij het een enorme ervaring vond om met gedetineerden samen te werken. Een gedetineerde stak tijdens de evaluatie een pleidooi af tegen drugs en vertelde daarna zijn levensverhaal op zo’n manier dat je zegt dat het spijtig is dat het project nu voorbij is. Dan is de opzet geslaagd.”
Samenhang
En er was op 24 mei ook een tentoonstelling van de foto’s. “Dat was de samenhang, op het ritme van het slagwerk werden onze foto’s gepresenteerd. Een verschil met de workshop slagwerk is echter dat wij kunnen doorgaan,” zegt Sofie. “Zo organiseren wij in oktober een tentoonstelling in de hal van het stadhuis.”
Verschueren: “We wilden de foto’s op grote schermen zetten maar dat konden we niet financieren, dus werden het kleinere schermen. Er is ook een film van het project gemaakt.”
Het project werd gefinancierd door Vormingplus Kempen en de stad Hoogstraten. Geld kwam ook binnen via sponsoring en giften van diverse organisaties. Op de vraag of het project voor herhaling vatbaar is, zegt Christa Truyen: “Ik ben ervan overtuigd dat het project Over de Muren andere organisaties kan inspireren om mensen van buiten de muren in contact te brengen met mensen binnen de muren. Nu wil men in de gevangenis van Turnhout ook zoiets doen, men is geïnspireerd door het project in Hoogstraten.”
Interview Rik van Boeckel
