03

Theoretisch kader Cultuur in de Spiegel

Rijksuniversiteit Groningen en SLO

Kunstgebouw baseert zich onder meer op het theoretisch kader Cultuur in de Spiegel, een meerjarig projectonderzoek dat is uitgevoerd door de Rijksuniversiteit Groningen en SLO in samenwerking met 14 scholen in het primair en voortgezet onderwijs.


Algemene onderwijsvermogens als samenwerken en ITC geletterdheid spelen zeker een rol binnen cultuuronderwijs, maar laten we hier achterwege; niet omdat deze binnen het onderwijs niet van belang zou zijn, maar om nadrukkelijk te laten zien wat leerlingen specifiek ontwikkelen binnen het leergebied cultuuronderwijs.

Cultureel bewustzijn ontwikkelen

De essentie van cultuuronderwijs is het vergroten van het cultureel bewustzijn van leerlingen. Cultureel bewustzijn is het vermogen van leerlingen om zich bewust te zijn van hun ervaringen en die van anderen. Ze leren reflecteren op wat zijzelf en andere mensen voelen, maken, denken, vinden en doen. Zo ontwikkelen zij hun zelfbeeld en kunnen de wereld om hen heen begrijpen. Met bezoek aan voorstellingen, zien van objecten uit musea en kennis over tradities van vroeger maken leerlingen mee hoe anderen hun ervaringen vormgeven (receptief cultuuronderwijs). Met het maken en creëren geven leerlingen zelf vorm aan hun ervaringen (productief cultuuronderwijs). Een rijk cultureel bewustzijn geeft een goede basis om te kunnen functioneren nu en straks in de samenleving.

Cultuuronderwijs bestrijkt meerdere leergebieden
Dit vermogen om te kunnen beschouwen leren leerlingen niet alleen in kunstonderwijs, maar ook in andere vormen van onderwijs waar het gaat om bewustzijn van het leven: journalistiek, geschiedenis, aardrijkskunde, religie en maatschappijleer. Cultuuronderwijs bestrijkt dus meerdere leergebieden en deze kunnen elkaar aanvullen en versterken en ertoe bijdragen dat leerlingen een rijk cultureel zelfbewustzijn ontwikkelen. 

Onderwerp, vaardigheid en medium
De inhoud van cultuuronderwijs bestaat altijd uit een onderwerp, een vaardigheid* en een medium**. Onderwerp, vaardigheid en medium vormen een logisch geheel, beïnvloeden elkaar en hangen met elkaar samen. De nadruk kan nu eens meer op het een, dan weer op het ander liggen, maar goed cultuuronderwijs maakt een bewuste keuze. Het combineert de functie (reflectie op een onderwerp), met de manier waarop wordt gereflecteerd (vaardigheden) en met het middel waarmee (het medium). De school bepaalt de inhoud van cultuuronderwijs en maakt keuzes over hetgeen leerlingen wordt aangereikt en op welke manier cultureel bewustzijn wordt ontwikkeld.

driehoekcis
Creativiteitsontwikkeling in kunst

Productief kunstonderwijs is het zelf vormgeven van ervaringen in verbeelding met een bepaald medium. Ervaringen bestaan uit herinneringen over jezelf in relatie tot de wereld waarin je leeft. Productief kunstonderwijs is een manier om uitdrukking te geven aan ervaringen. Leerlingen ontwikkelen cultureel bewustzijn door met hun verbeelding iets te maken of te creëren. Dat doen ze met een bepaald medium zoals muziek, dans, theater en literatuur. Productief kunstonderwijs is dus een van de vele manieren om cultureel bewustzijn te ontwikkelen met de nadruk op het leren verbeelden.

* Leerlingen kunnen reflecteren op vier verschillende manieren. Deze vaardigheden zijn: waarneming (zintuiglijke ervaringen), verbeelding (fantaseren, inleven, creëren), conceptualiseren (kennis opdoen, mening vormen, taalbegrippen leren), analyseren (ontleden van structuren en verbanden leggen, rekenen).
** Het begrip medium wordt bedoeld als middel waarmee gereflecteerd wordt zoals het lichaam, voorwerpen, geschreven en gesproken taal en grafische tekens als in foto, grafieken, schilderij. Medium wordt niet bedoeld in de betekenis van tv, radio of social media.

Bronnen:
artikel Kunst in cultuur, Barend van Heusden, magazine Kunstgebouw, november 2011
essay Met andere ogen, Edith Janssen, november 2013